Hörmüz düyünündə ilişib boğulan dünya iqtisadiyyatı: Qarşıda hansı risklər dayanır? –TƏHLİL

Hörmüz boğazı ətrafında yaranmış son gərginlik artıq yalnız ABŞ və İran arasında hərbi-siyasi qarşıdurma deyil, Körfəzdə təhlükəsizlik arxitekturasını, qlobal enerji axınlarını, sanksiya mexanizmlərini və region dövlətlərinin strateji davranışını dəyişdirən mürəkkəb prosesə çevrilib. Baş verənlər göstərir ki, Hörmüz boğazı təkcə neft və qaz daşınan su yolu deyil, həm də siyasi təzyiq, iqtisadi çəkindirmə və diplomatik bazarlıq vasitəsidir.

Hazırkı mərhələdə əsas problem tərəflərin atdığı addımların hüquqi çərçivədən çox güc balansı ilə müəyyənləşməsidir. ABŞ blokadanı təhlükəsizlik tədbiri kimi təqdim edir, İran isə bunu müharibə aktı kimi qiymətləndirir və boğaz üzərində davranış qaydalarını yenidən müəyyənləşdirməyə çalışır.

Amerikalı politoloq Paolo von Şiraçın yanaşmasına görə, Vaşinqtonun strategiyasında ciddi qeyri-müəyyənlik var.

Amerikalı politoloq Paolo von Şiraç

“Fars körfəzində yaranmış mürəkkəb vəziyyətdə ABŞ-ın mövqeyini aydın şəkildə anlamaq çətindir və Vaşinqtonun fəaliyyətlərini istiqamətləndirən konkret məqsədlər və siyasət alətləri açıq görünmür. Mövcud vəziyyət göstərir ki, qərarların böyük hissəsi operativ reaksiyalar üzərində qurulur və bu, uzunmüddətli strateji planlaşdırmanın yetərincə formalaşmadığını ortaya qoyur. ABŞ-ın eyni anda həm hərbi təzyiq, həm də diplomatik mesajlar verməsi isə siyasətin daxili ziddiyyətlər daşıdığını göstərir”, - o APA-ya açıqlamasında bildirib.

Ekspert ABŞ-ın İran limanlarına tətbiq etdiyi blokadanı Tehranın dəniz nəqliyyatını dayandırmaq hədəsinə cavab kimi izah edir:“İran heç bir gəminin keçməyəcəyini bildirdikdən sonra ABŞ İran limanlarına blokada tətbiq edib və bununla gəmilərin İran sularına daxil olmasının və açıq dənizə çıxışının qarşısını alıb. Bu, faktiki olaraq beynəlxalq ticarət marşrutlarının selektiv şəkildə məhdudlaşdırılması deməkdir və dəniz hüququ baxımından son dərəcə mübahisəli addımdır. Belə bir blokada normal iqtisadi fəaliyyətin qarşısını alır və onu hərbi vasitələrlə tənzimlənən sahəyə çevirir”.

İranlı politoloq Peyman Salehi isə məsələni fərqli prizmadan qiymətləndirir.

İranlı politoloq Peyman Salehi

O, APA-ya deyib ki, Tehran artıq əvvəlki status-kvonu qəbul etmək niyyətində deyil: “İran heç bir halda Hörmüz boğazı üzrə müharibədən əvvəlki status-kvoya qayıtmayacaq. Çünki son hadisələr göstərdi ki, əvvəlki model ölkənin təhlükəsizlik, iqtisadi və siyasi maraqlarını qorumaq üçün kifayət etmir. Yeni reallıqda Tehran daha çox nəzarət və təsir imkanlarına malik olmağa çalışır və bu istiqamətdə siyasətini sərtləşdirir”.

Salehinin fikrincə, boğaz məsələsi yalnız diplomatik müzakirə mövzusu deyil, İran daxilində strateji konsensus predmetidir:“Boğaz məsələsi artıq diplomatların və siyasətçilərin nəzarətindən çıxaraq ictimai konsensus səviyyəsinə yüksəlib və təxminən 400 kiloqram zənginləşdirilmiş uran kimi strateji mövzuya çevrilib. Bu isə o deməkdir ki, burada geri addım atmaq yalnız siyasi deyil, həm də daxili ictimai müqavimətlə qarşılaşacaq və qərarvericilərin manevr imkanlarını məhdudlaşdıracaq”.

Qətərli siyasi şərhçi Kərim Əli Mejri isə vəziyyətin tammiqyaslı müharibəyə çevrilmədən uzunmüddətli qeyri-sabitlik formatında qalacağını düşünür:

Qətərli siyasi şərhçi Kərim Əli Mejri

“Qısa müddətli perspektivdə Hörmüz boğazı idarə olunan qeyri-sabitlik zonası olaraq qalacaq və regionda gərginlik tam aradan qalxmayacaq. Bu, tərəflərin bir-birinə təzyiq göstərməyə davam edəcəyi, lakin açıq müharibədən yayınacağı bir modeldir və belə vəziyyət uzun müddət davam edə bilər”, - o qeyd edib.

Ekspertin sözlərinə görə, bu mərhələ insidentlər və məhdud hərbi təzyiq vasitələri ilə müşayiət oluna bilər:“Mövcud vəziyyət vaxtaşırı gəmilərin təqibi, insidentlər və məhdud hərbi zərbələrlə müşayiət oluna bilər. Bu cür hadisələr lokal xarakter daşısa da, ümumi təhlükəsizlik mühitini daha da gərginləşdirir və hər an eskalasiya riskini saxlayır”.

İqtisadi müharibə və enerji bazarları

Hörmüz böhranının ən ciddi tərəfi onun iqtisadi nəticələridir. Bu boğazdan keçən enerji axınları Asiya və Avropanın sənaye iqtisadiyyatları üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Buna görə də burada yaranan hər bir təhlükəsizlik riski dərhal qiymətlərə, logistika xərclərinə və tədarük zəncirlərinə təsir edir.

Paolo von Şiraç bildirir ki, böhran qlobal iqtisadiyyat üçün böyük risk yaradır:“Hörmüz boğazı dünyanın əsas enerji nəqliyyat marşrutlarından biridir və burada yaranan hər hansı pozuntu qlobal bazarlara birbaşa təsir göstərir. Bu cür pozuntular enerji qiymətlərində kəskin artıma, daşınma xərclərinin yüksəlməsinə və sığorta risklərinin genişlənməsinə səbəb olur ki, bu da qlobal iqtisadi sabitliyi sarsıdır”.

O, xüsusilə Çin, Cənubi Koreya, Fransa və Almaniya kimi ölkələrin bu marşrutdan asılılığını vurğulayır: “Çin, Cənubi Koreya, Fransa və Almaniya kimi ölkələrin enerji və xammal idxalında bu marşrutdan asılılığı yüksəkdir və bu asılılıq onların sənaye istehsalının davamlılığı üçün kritik rol oynayır. Hörmüzdə baş verən hər hansı gərginlik bu ölkələrin iqtisadi planlaşdırmasına birbaşa təsir edir”.

Peyman Salehi isə hesab edir ki, İran artıq klassik hərbi qarşıdurmadan daha çox iqtisadi təzyiq strategiyasına üstünlük verir:“Mövcud qarşıdurma artıq klassik hərbi münaqişə çərçivəsini aşaraq iqtisadi müharibə mərhələsinə keçib və tərəflər bir-birinə birbaşa zərbə vurmaq əvəzinə iqtisadi alətlər vasitəsilə təsir göstərməyə çalışır. Bu isə münaqişənin daha uzunmüddətli və mürəkkəb xarakter almasına səbəb olur”.

Onun fikrincə, Tehran ABŞ-ın hərbi deyil, iqtisadi zəifliyinə oynayır:“ABŞ ərazisi birbaşa hərbi risklə üzləşməsə də, iqtisadi sistem daha həssas vəziyyətə düşür və İran məhz bu zəiflikdən istifadə etməyə çalışır. Uzun müddət davam edən gərginlik ABŞ üçün əlavə maliyyə yükü yaradır və bu da strateji qərarların dəyişməsinə səbəb ola bilər”.

Kərim Əli Mejri isə enerji bazarlarında qeyri-müəyyənliyin uzun müddət qalacağını bildirir:“Hazırkı vəziyyət enerji bazarlarında qeyri-müəyyənliyi artırır və bu da qiymət dalğalanmalarına səbəb olur. Bazar iştirakçıları üçün proqnozlaşdırma çətinləşir və risklər daha yüksək səviyyəyə qalxır”.

Onun sözlərinə görə, Hörmüz boğazı xüsusilə LNG ticarəti üçün əvəzsiz marşrut olaraq qalır: “Mayeləşdirilmiş təbii qaz üçün eyni miqyasda alternativ marşrutların yaradılması mümkün deyil. Bu səbəbdən Hörmüz boğazı qlobal enerji ticarətində uzunmüddətli strateji dar boğaz kimi qalmağa davam edəcək və onun əhəmiyyəti yaxın perspektivdə azalmayacaq”.

İranın yeni strategiyası və status-kvo problemi

İranın mövqeyində əsas dəyişiklik ondan ibarətdir ki, Tehran Hörmüz boğazını artıq yalnız müdafiə xətti kimi deyil, institusional nəzarət və iqtisadi təsir aləti kimi görür. Bu yanaşma münaqişənin tezliklə əvvəlki vəziyyətə qayıtmasını çətinləşdirir.

Paolo von Şiraç deyir ki, İran boğazı açdıqdan sonra ABŞ-dan qarşılıqlı addım gözləyirdi:“İran bir mərhələdə Hörmüz boğazı vasitəsilə sərbəst keçidə icazə verəcəyini açıqladıqda, Vaşinqtondan blokadanın ləğvi istiqamətində qarşılıqlı addım gözləyirdi. Bu, qarşılıqlı etimadın bərpası üçün ilkin addım kimi nəzərdə tutulurdu və diplomatik balans yaratmaq məqsədi daşıyırdı”.

O hesab edir ki, ABŞ-ın blokadanı saxlaması Tehranda qəbul edilməyib: “ABŞ administrasiyası boğazın açılmasını qəbul etsə də, İran limanlarına tətbiq etdiyi məhdudiyyətləri qüvvədə saxlayıb və bu mövqe Tehranda qəbuledilməz hesab olunub. Bu addım İran tərəfindən birtərəfli təzyiq kimi qiymətləndirilib və qarşılıqlı anlaşma imkanlarını azaldıb”.

Peyman Salehinin fikrincə, ABŞ blokadanı ləğv etsə belə, İran əvvəlki açıq keçid modelinə qayıtmayacaq: “ABŞ dəniz blokadasını ləğv etsə belə, İranın boğazın əvvəlki kimi tam açıq və ödənişsiz fəaliyyət modelinə qayıtması real deyil. Çünki artıq Tehran bu marşrutu strateji alət kimi görür və onun üzərində daha sərt nəzarət mexanizmləri tətbiq etməyə çalışır”.

O, yeni qaydaların yalnız seçilmiş ölkələrə şamil olunacağını qeyd edir: “Ən yaxşı halda yalnız düşmən hesab olunmayan ölkələrin gəmilərinə keçidə icazə verilə bilər və bu da yeni qaydalar əsasında həyata keçiriləcək. Bu isə beynəlxalq tranzit sistemində selektiv yanaşmanın güclənməsinə gətirib çıxara bilər”.

Kərim Əli Mejri isə region ölkələrinin davranışında əsas xəttin adaptasiya olduğunu bildirir: “Region ölkələrinin strategiyası marşrutların köklü şəkildə şaxələndirilməsindən daha çox risklərin idarə olunmasına yönəlib. Bu yanaşma mövcud reallıqlara uyğunlaşmaq və itkiləri minimuma endirmək məqsədi daşıyır”.

Bu yanaşma Körfəz dövlətlərinin geniş müharibədən yayınmağa, lakin təhlükəsizlik risklərini daimi reallıq kimi qəbul etməyə başladığını göstərir.

Qətər, LNG və alternativ marşrutların məhdudluğu

Hörmüz boğazının əhəmiyyəti yalnız neftlə məhdudlaşmır. Qətər kimi LNG ixracatçıları üçün bu boğaz strateji nəfəs borusudur. Neft üçün bəzi alternativ boru kəmərləri mövcud olsa da, LNG daşınmasında eyni səviyyədə alternativ yaratmaq real görünmür.

Paolo von Şiraçın qeyd etdiyi kimi, enerji marşrutlarında pozuntu qlobal bazarlara dərhal təsir edir:“Burada yaranan hər hansı pozuntu qlobal bazarlara birbaşa təsir göstərir və bu təsir həm qısamüddətli qiymət şokları, həm də uzunmüddətli struktur dəyişikliklər şəklində özünü göstərə bilər”.

Peyman Salehi isə İranın bu həssaslığı strateji üstünlüyə çevirmək istədiyini bildirir:“Əsas məsələ rüsumlardan əldə olunan gəlir deyil, onların yaratdığı strateji təsir imkanlarıdır. İran bu vasitə ilə beynəlxalq iqtisadi sistemdə daha böyük təsir gücünə malik olmağa çalışır”.

Onun sözlərinə görə, Hörmüz üzərində nəzarətin möhkəmlənməsi Qərbin sanksiya imkanlarını da çətinləşdirə bilər:“Əgər İran boğaz üzərində nəzarəti institusional səviyyədə möhkəmləndirərsə, Hörmüz boğazı qarşılıqlı iqtisadi təzyiq alətinə çevrilər və bu halda sanksiyaların tətbiqi daha baha və çətin olacaq”.

Kərim Əli Mejri isə Qətərin alternativ marşrut deyil, dayanıqlılıq strategiyasına üstünlük verdiyini vurğulayır:“Qətərin yanaşması mayeləşdirilmiş təbii qaz ixrac marşrutlarının dəyişdirilməsinə yönəlməyib. Belə bir addım həm texniki, həm də iqtisadi baxımdan real deyil və böyük infrastruktur dəyişiklikləri tələb edir”.

O, Dohanın əsas diqqəti risklərin idarə olunmasına yönəltdiyini bildirir:“Bu strategiya çərçivəsində istehsal güclərinin artırılması, LNG daşıyan tanker donanmasının daha çevik idarə olunması və dəyişən təhlükəsizlik şəraitinə uyğun operativ qərarların verilməsi əsas istiqamətlərdəndir. Bu isə tədarükün fasiləsizliyini təmin etməyə xidmət edir”.

Gələcək ssenarilər

Böhranın gələcəyi daha çox tərəflərin hərbi gücündən deyil, iqtisadi xərclərin hansı həddə çatacağından asılı olacaq. Diplomatik kanallar zəif işlədiyi üçün hadisələrin idarə olunan qeyri-sabitlik, məhdud toqquşmalar və iqtisadi təzyiq formasında davam etməsi ehtimalı yüksəkdir.

Paolo von Şiraç diplomatik səylərin hələlik nəticə vermədiyini bildirir: “Diplomatik səylər hələlik nəticə verməyib, İslamabadda planlaşdırılan danışıqlar baş tutmayıb və vəziyyət dinamik şəkildə dəyişməkdə davam edir. Bu isə tərəflər arasında etimadın aşağı səviyyədə qaldığını göstərir və danışıqların çətinliyini artırır”.

Onun fikrincə, Hörmüz böhranı ayrıca həll oluna bilməz:“Hörmüz böhranının ayrıca həlli real görünmür və dayanıqlı nəticə yalnız tərəflər arasında daha geniş strateji razılaşma çərçivəsində mümkündür. Əks halda, lokal razılaşmalar davamlı sabitlik gətirməyəcək”.

Peyman Salehi isə münaqişənin müddətini ABŞ üçün yaranan iqtisadi xərclərlə əlaqələndirir:“Münaqişənin və ya blokadanın nə vaxt başa çatacağı əsasən ABŞ üçün yaranan xərclərin hansı həddə çatacağından asılı olacaq. Bu xərclər artdıqca siyasi qərarların dəyişməsi ehtimalı da yüksəlir və kompromis üçün zəmin yaranır”.

O, İranın əsas hədəfinin yalnız tranzit gəliri olmadığını vurğulayır:“İranın əsas məqsədi yalnız tranzit rüsumları toplamaq deyil, daha geniş mənada qlobal iqtisadi təzyiq balansını yenidən formalaşdırmaqdır və bu strategiya uzunmüddətli geosiyasi hədəflərə xidmət edir”.

Kərim Əli Mejri isə tərəflərin genişmiqyaslı müharibədən yayınmağa çalışacağını düşünür:“Qlobal iqtisadiyyat üçün potensial ağır nəticələr nəzərə alınaraq tərəflər genişmiqyaslı münaqişədən yayınmağa çalışacaq və gərginlik müəyyən hədd daxilində saxlanılacaq. Bu isə nəzarətli eskalasiya modelinin davam edəcəyini göstərir”.

Bu isə gələcək dövr üçün ən real ssenarinin nə tam müharibə, nə də tam sabitlik olduğunu göstərir. Daha ehtimal olunan mənzərə nəzarətli gərginlik, seçici dəniz məhdudiyyətləri, yüksək sığorta və logistika xərcləri, enerji qiymətlərində dalğalanma və diplomatik bazarlığın davam etməsidir.

Hörmüz boğazı ətrafında baş verənlər regionda yeni təhlükəsizlik reallığı yaradır. ABŞ-ın blokada siyasəti, İranın status-kvodan imtinası və Körfəz ölkələrinin riskləri idarə etməyə yönəlmiş davranışı göstərir ki, böhran qısamüddətli insident deyil. Bu proses enerji bazarlarında qiymət sabitliyini, beynəlxalq dəniz hüququnu, sanksiya mexanizmlərini və regional güc balansını uzun müddət təsir altında saxlayacaq.

Əgər tərəflər daha geniş strateji razılaşmaya gələ bilməsələr, Hörmüz boğazı qarşıdakı dövrdə qlobal iqtisadiyyatın ən həssas geosiyasi nöqtələrindən biri olaraq qalacaq.