Müvəqqəti məskunlaşmadan dayanıqlı yaşayışa: Məcburi köçkünlərlə bağlı sosial dəstək mexanizmlərinin yeni modeli - TƏHLİL

Azərbaycanın müasir tarixində məcburi köçkünlük problemi təkcə humanitar məsələ olmayıb. Bu problem uzun illər ərzində sosial, iqtisadi, demoqrafik və psixoloji xarakter daşıyan mürəkkəb çağırışlardan biri kimi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. İşğal nəticəsində 1 milyon insan doğma yurdlarından uzaqda yaşamağa məcbur qalıb, ailələr öz evlərini, torpaqlarını, iş yerlərini və illərlə formalaşmış sosial mühitini itirib.

Bu vəziyyət yalnız ayrı-ayrı şəxslərin və ailələrin həyatına deyil, bütövlükdə cəmiyyətin sosial strukturuna təsir göstərib. Məhz buna görə də məcburi köçkünlərin sosial müdafiəsi uzun illər Azərbaycan dövlətinin prioritet siyasət istiqamətlərindən biri kimi formalaşıb. Dövlət bu kateqoriyadan olan vətəndaşların yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması, sosial təminatının qorunması, təhsil imkanlarının genişləndirilməsi və məşğulluğunun artırılması üçün ardıcıl tədbirlər həyata keçirib.

Bu gün isə ölkə tamamilə fərqli mərhələyə qədəm qoyub. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işləri aparılır, yeni yaşayış məntəqələri salınır, sosial infrastruktur yaradılır, iqtisadi fəaliyyət zonaları formalaşdırılır. Bu reallıq məcburi köçkünlərlə bağlı siyasətin də yeni mərhələyə keçməsini zəruri edir. Artıq əsas məqsəd insanların uzunmüddətli sosial təminat mexanizmləri çərçivəsində yaşaması deyil, onların doğma torpaqlarında dayanıqlı həyat qurmasına, iqtisadi və ictimai həyata inteqrasiya olunmasına şərait yaratmaqdır.

Yeni mərhələnin mahiyyəti

Münaqişədən sonrakı dövrdə insanların doğma yaşayış yerlərinə qayıtması prosesin yalnız başlanğıc mərhələsidir. Əsas məsələ həmin insanların orada qalıcı həyat qurması, məşğulluq imkanlarından istifadə etməsi, sosial münasibətlər sisteminin tamhüquqlu iştirakçısına çevrilməsi və gələcəklərini həmin ərazilərdə görməsidir.

Azərbaycanın həyata keçirdiyi Böyük Qayıdış proqramı da məhz bu məntiq üzərində qurulub. Son illərdə istifadəyə verilən yaşayış məntəqələri göstərir ki, söhbət yalnız evlərin tikintisindən getmir. Yeni salınan kənd və şəhərlərdə təhsil, səhiyyə, nəqliyyat, kommunal xidmətlər, rəqəmsal infrastruktur və ictimai xidmətlər kompleks şəkildə formalaşdırılır.

Bu yanaşma insanların sadəcə köçürülməsini deyil, onların rahat, təhlükəsiz və perspektivli yaşayışının təmin olunmasını hədəfləyir. Çünki müasir dövrdə yaşayış məkanı yalnız evdən ibarət deyil. İnsanlar üçün iş yerləri, məktəblər, xəstəxanalar, sosial xidmətlər, təhlükəsiz mühit və gələcək inkişaf imkanları da eyni dərəcədə vacibdir.

Məhz buna görə də hazırkı mərhələ əvvəlki dövrlərdən fərqlənir. Əgər əvvəlki illərdə əsas məqsəd məcburi köçkünlərin sosial müdafiəsini təmin etmək idisə, indi prioritet onların dayanıqlı yaşayış və inkişaf imkanlarına malik vətəndaşlar kimi formalaşmasıdır.

Sosial müdafiədən sosial inteqrasiyaya keçid

Uzun illər ərzində məcburi köçkünlərin sosial müdafiəsi dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri olub. Müxtəlif sosial proqramlar, mənzil layihələri, müavinətlər, təhsil və məşğulluq tədbirləri insanların üzləşdiyi çətinliklərin azaldılmasına xidmət edib.

Bu sahədə həyata keçirilən tədbirlər təsadüfi xarakter daşımayıb. Məcburi köçkünlərin sosial problemlərinin həlli ilə bağlı 2004-2019-cu illər ərzində Azərbaycan Prezidenti tərəfindən 75 fərman və sərəncam imzalanıb. Həmin dövrdə Nazirlər Kabineti tərəfindən 224 qərar və sərəncam verilib, Milli Məclis tərəfindən isə 11 qanun qəbul olunub.

Bu rəqəmlər göstərir ki, məcburi köçkünlərin sosial müdafiəsi uzun illər ərzində sistemli dövlət siyasəti kimi həyata keçirilib. 2004-cü ildə təsdiq edilmiş “Qaçqınların və məcburi köçkünlərin yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması və məşğulluğunun artırılması üzrə Dövlət Proqramı” bu istiqamətdə əsas strateji sənədlərdən biri olub.

Məcburi köçkünlərin sosial müdafiəsinin əsas elementlərindən biri vahid aylıq müavinət sistemi olub. Prezident İlham Əliyevin müvafiq sərəncamı ilə 2019-cu ildə vahid aylıq müavinətin məbləği 50 faiz artırılıb və əsas kateqoriya üzrə 60 manata çatdırılıb.

Nazirlər Kabinetinin açıqladığı məlumatlara görə, 2025-ci ilin sonuna qədər vahid aylıq müavinət alan keçmiş məcburi köçkünlərin sayı 387,3 min nəfər təşkil edib. Onlardan 342,5 min nəfər 60 manat, 44,8 min nəfər isə 33 manat məbləğində aylıq müavinət alıb.

Hər bir sosial siyasətin öz inkişaf mərhələləri var. Məcburi köçkünlük şəraiti ilə bağlı tətbiq olunan xüsusi mexanizmlər fövqəladə vəziyyətin nəticəsi kimi formalaşmışdı. İndi isə vəziyyət dəyişib. İşğal faktoru aradan qalxdıqca və qayıdış imkanları yarandıqca sosial siyasətin də yeni mərhələyə keçməsi zəruridir.

Bu keçidin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, sosial müdafiə anlayışı sosial inteqrasiya anlayışı ilə tamamlanır. Yəni əsas məqsəd yalnız dəstək göstərmək deyil, insanların iqtisadi və ictimai həyata daha fəal qoşulmasına şərait yaratmaqdır.

Məcburi köçkün ailələri uzun illər dövlətin xüsusi diqqət və qayğısı ilə əhatə olunub. Dövlət 30 ilə yaxın müddətdə onların sosial müdafiəsini fasiləsiz təmin edib. Bu illər ərzində məcburi köçkünlərin mənzil şəraitinin yaxşılaşdırılması, təhsil imkanlarının qorunması, sosial ödənişlərlə təmin edilməsi və məşğulluq imkanlarının artırılması istiqamətində genişmiqyaslı tədbirlər görülüb.

Dövlət tərəfindən həyata keçirilən ən mühüm tədbirlərdən biri ağır şəraitli məskunlaşma yerlərinin mərhələli şəkildə ləğv edilməsi olub. 2007-ci ildə ölkə ərazisində mövcud olan 12 çadır düşərgəsi və dəmir yolu üzərindəki yük vaqonlarından ibarət qəsəbələr ləğv edilib. Sonuncu fin tipli qəsəbə isə 2016-cı ildə bağlanıb.

Bu proses məcburi köçkünlərin həyatında ciddi sosial dönüş yaradıb. Çadır düşərgələrinin, vaqon qəsəbələrinin və müvəqqəti yaşayış yerlərinin ləğvi insanların daha təhlükəsiz, müasir və insan ləyaqətinə uyğun yaşayış şəraiti ilə təmin olunmasına imkan verib.

Məcburi köçkünlərin mənzil-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması məqsədilə 121 yeni qəsəbə və hündürmərtəbəli binalardan ibarət yaşayış kompleksi tikilərək istifadəyə verilib. Bunun nəticəsində 62 mindən çox məcburi köçkün ailəsinin, yəni 300 mindən artıq vətəndaşın yaşayış şəraiti yaxşılaşdırılıb.

Dövlətin məcburi köçkünlərin sosial müdafiəsi istiqamətində həyata keçirdiyi siyasətin miqyası ayrılmış maliyyə resurslarında da öz əksini tapıb. Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsinin məlumatlarına görə, son onilliklər ərzində məcburi köçkünlərin sosial problemlərinin həlli üçün dövlət tərəfindən 6 milyard manatdan çox vəsait sərf olunub. Təkcə mənzil-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması məqsədilə həyata keçirilən layihələrə isə 2,3 milyard manat vəsait yönəldilib.

Bu vəsait hesabına uzun illər ərzində yüzlərlə yaşayış məntəqəsi, məktəb, tibb müəssisəsi, inzibati bina və mühəndis-kommunikasiya infrastrukturu yaradılıb. Nəticədə əvvəlki dövrdə çadır düşərgələrində, yük vaqonlarında və yararsız binalarda yaşayan on minlərlə ailə yeni mənzillərlə təmin olunub.

Bu göstəricilər dövlətin uzun illər ərzində məcburi köçkün ailələrinə göstərdiyi dəstəyin miqyasını aydın şəkildə nümayiş etdirir. Vahid aylıq müavinət də daxil olmaqla, müxtəlif sosial müdafiə tədbirləri vasitəsilə ailələrin sosial rifahının qorunması təmin edilib.

Böyük Qayıdış çərçivəsində işğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işləri aparılır. Yeni yaşayış məntəqələri salınır, sosial infrastruktur yaradılır, məşğulluq imkanları formalaşdırılır. Dövlət tərəfindən keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına dayanıqlı qayıdışı və sosial-iqtisadi reinteqrasiyasının təmin edilməsi istiqamətində zəruri işlər görülür.

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən dövlət siyasəti vətəndaşların dayanıqlı məskunlaşmasının, məşğulluğunun və sosial-iqtisadi inteqrasiyasının təmin edilməsinə yönəlib. Dədə-baba yurdlarına qayıdan vətəndaşlar dövlət tərəfindən yaşayış sahələri ilə təmin olunur, onların rahat və təhlükəsiz yaşayışı üçün zəruri infrastruktur yaradılır.

Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində artıq Zəngilanın Ağalı kəndi, Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndləri, Füzuli şəhəri, Şuşa şəhəri, Talış, Həsənriz və digər yaşayış məntəqələrinə keçmiş məcburi köçkün ailələrinin mərhələli köçürülməsi həyata keçirilib.

Bu proses göstərir ki, qayıdış yalnız inzibati köçürmə tədbiri deyil. Bu, yeni sosial mühitin yaradılması, dağıdılmış yaşayış məkanlarının bərpası və insanların doğma torpaqlarında müasir həyat standartlarına uyğun şəkildə məskunlaşdırılması prosesidir.

Dövlət tərəfindən elan olunan hədəflərə uyğun olaraq Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda əhalinin sayının sürətlə artırılması, yeni yaşayış məntəqələrinin yaradılması və bölgənin tam sosial-iqtisadi canlandırılması istiqamətində işlər davam etdirilir.

Bu prosesdə əsas məsələ yalnız insanların köçürülməsi deyil. Əsas hədəf onların yeni yaşayış mühitində dayanıqlı həyat qurmasıdır. Buna görə də yaşayış məntəqələrinin salınması ilə paralel olaraq məşğulluq, sosial xidmətlər, təhsil, səhiyyə və kommunal infrastruktur üzrə proqramlar həyata keçirilir.

Eyni zamanda insanların yeni yaşayış şəraitinə uyğunlaşmasına dəstək göstərmək məqsədilə sosial müdafiə tədbirləri keçid dövründə də davam etdirilir. Bu, dövlət siyasətinin sosial həssaslıq prinsipi əsasında həyata keçirildiyini göstərir.

Qayıdış prosesinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri vətəndaşların yaşayış sahələri ilə təmin olunması və həmin yaşayış sahələrinin onların mülkiyyətinə verilməsi modelidir. Bu yanaşma təkcə sosial dəstək mexanizmi deyil, həm də uzunmüddətli inkişaf strategiyasının mühüm elementidir.

İnsan öz evinə sahib olduqda yaşadığı ərazi ilə bağlılığı daha da güclənir. Bu, ailələrin uzunmüddətli planlar qurmasına, gələcək həyatını həmin ərazi ilə əlaqələndirməsinə və yerli sosial-iqtisadi proseslərdə fəal iştirakına şərait yaradır.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda formalaşdırılan yeni yaşayış məntəqələrində tətbiq olunan model də məhz bu məqsədə xidmət edir. İnsanların öz evlərinə sahib olması onların ailə rifahını artırmasına, yeni iqtisadi imkanlardan yararlanmasına və doğma yurdlarında qalıcı həyat qurmasına imkan verir.

Mülkiyyət hüququ eyni zamanda sosial məsuliyyət hissini də gücləndirir. Bu isə yeni formalaşan yaşayış məntəqələrinin daha dayanıqlı inkişafına töhfə verir. Beləliklə, mənzil təminatı yalnız sosial məsələ deyil, həm də regional inkişafın mühüm komponentinə çevrilir.

Müasir dövrdə hər hansı ərazinin inkişafı yalnız infrastruktur layihələri ilə müəyyən edilmir. Ən vacib amillərdən biri insan kapitalıdır. Buna görə də qayıdış prosesində təhsil siyasətinin xüsusi yer tutması təsadüfi deyil.

Uzun illər ərzində məcburi köçkün ailələrindən olan gənclərin təhsil imkanlarının qorunması istiqamətində müxtəlif addımlar atılıb. Bu siyasət nəticəsində minlərlə gənc ali təhsil almaq imkanı əldə edib və müxtəlif peşələr üzrə ixtisaslaşıb.

Məcburi köçkün ailələrinin övladlarının təhsil imkanlarının genişləndirilməsi dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri olub. Təkcə 2025-2026-cı tədris ilində ali təhsil müəssisələrinə ödənişli əsaslarla qəbul olunmuş 3923 məcburi köçkün statuslu tələbənin təhsil haqqı dövlət büdcəsi hesabına ödənilir.

Bu siyasətin nəticəsində son illər ərzində minlərlə gənc ali təhsil alaraq əmək bazarına inteqrasiya olunub və ölkənin müxtəlif sahələrində peşəkar kadr kimi fəaliyyət göstərməyə başlayıb.

Yeni yanaşmaya əsasən, təhsil alan şəxslər üçün təhsil haqlarının dövlət büdcəsi hesabına ödənilməsi təhsil müddətinin sonunadək davam etdiriləcək. Bu, statusla bağlı dəyişikliklərin gənclərin təhsil imkanlarına mənfi təsir göstərməməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun gələcək inkişafı savadlı, peşəkar və rəqabətqabiliyyətli insan resurslarından asılı olacaq. Yeni yaşayış məntəqələrində müasir məktəblərin yaradılması, peşə təhsili imkanlarının genişləndirilməsi və gənclərin əmək bazarına inteqrasiyası regionun sosial-iqtisadi inkişafına birbaşa təsir göstərəcək.

Böyük Qayıdışın uğurlu olması üçün qayıdan əhalinin məşğulluq imkanları ilə təmin edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İnsanların doğma torpaqlarında qalıcı həyat qurması üçün yalnız yaşayış sahəsi kifayət deyil. Onların sabit gəlir mənbəyi, peşə hazırlığı, sahibkarlıq imkanları və yerli iqtisadi fəaliyyətə çıxışı olmalıdır.

Dövlətin uzunmüddətli sosial siyasəti yalnız müavinət və mənzil təminatı ilə məhdudlaşmayıb. Rəsmi məlumatlara görə, əmək qabiliyyətli məcburi köçkünlərin 161 min nəfəri daimi işlə, 200 min nəfəri isə müxtəlif dövrlərdə müvəqqəti işlə təmin olunub.

Sahibkarlığın inkişafı məqsədilə 11 min məcburi köçkünə 7,7 milyon manat məbləğində mikrokredit verilib, 2 min sahibkara 40 milyon manat güzəştli kredit ayrılıb və nəticədə 3600 yeni iş yeri yaradılıb.

Bu rəqəmlər göstərir ki, məcburi köçkünlərlə bağlı dövlət siyasəti yalnız sosial yardım xarakteri daşımayıb. Burada əsas istiqamətlərdən biri həmin insanların iqtisadi fəallığının artırılması, əmək bazarına çıxış imkanlarının genişləndirilməsi və sahibkarlıq təşəbbüslərinin dəstəklənməsi olub.

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə yeni iqtisadi fəaliyyət sahələrinin yaradılması, kənd təsərrüfatı, xidmət sektoru, tikinti, turizm, emal və kiçik sahibkarlıq imkanlarının genişləndirilməsi bu baxımdan mühüm rol oynayacaq.

Məşğulluq proqramları, kiçik və orta sahibkarlığın təşviqi, peşə hazırlığı kursları, özünüməşğulluq layihələri və sosial xidmətlər insanların yalnız yardım alan tərəf kimi deyil, iqtisadi inkişaf prosesinin iştirakçısı kimi çıxış etməsini nəzərdə tutur.

Bu yanaşma sosial müdafiədən sosial-iqtisadi fəallığa keçidin əsas göstəricilərindən biridir. Çünki dayanıqlı məskunlaşma yalnız evlə təminat deyil, həm də həmin evdə yaşayan ailənin iqtisadi gələcəyinin təmin olunmasıdır.

İşğal artıq geridə qaldığından, azad edilmiş ərazilərə böyük qayıdış başladığından məcburi köçkün statusu və ona tətbiq olunan xüsusi sosial mexanizmlər də yenidən tənzimlənir. Bu dəyişikliklər işğal dövrünün başa çatması və qayıdış imkanlarının yaranması fonunda yeni sosial-iqtisadi reallıqlara uyğun şəkildə həyata keçirilir.

Məcburi köçkün statusu işğaldan azad edilmiş ərazilərə köçürülən, habelə köçürülmə təklifindən imtina edən andan etibarən dəyişir və itirilmiş hesab olunur. Qanun qüvvəyə minənədək köçürülmüş şəxslər üçün isə məcburi köçkün statusu qanunun qüvvəyə mindiyi tarixdən etibarən itirilmiş sayılır.

Bununla yanaşı, sosial müdafiə tədbirləri köçürülən şəxslər və köçürülmə təklifini qəbul etməyən şəxslər üçün statusun itirildiyi tarixdən sonra 3 il müddətində davam etdirilir. Qanun qüvvəyə minənədək köçürülmüş şəxslər üçün bu 3 illik müddət köçürüldükləri tarixdən hesablanır.

Bu mexanizm dəyişikliklərin sosial həssaslıq nəzərə alınmaqla həyata keçirildiyini göstərir. Məqsəd sosial dəstəyin kəskin şəkildə dayandırılması deyil, mövcud dəstək modelinin yeni mərhələyə uyğunlaşdırılmasıdır.

Əslində hüquqi bazada aparılan dəyişikliklər məcburi köçkünlük dövründən Böyük Qayıdış mərhələsinə keçidin hüquqi ifadəsidir. Bu dəyişikliklər dövlətin sosial öhdəliklərdən imtina etməsi deyil, həmin öhdəliklərin yeni reallıqlara uyğun şəkildə transformasiya olunması kimi qiymətləndirilməlidir.

Məqaləyə daha uyğun və dövlət siyasətinin məntiqini ön plana çıxaran variant:

Böyük Qayıdış prosesinin həyata keçirilməsi məcburi köçkünlərlə bağlı dövlət siyasətinin başa çatması deyil, onun yeni mərhələyə keçididir. Uzun illər ərzində tətbiq olunan xüsusi status və ona uyğun sosial müdafiə mexanizmləri işğal dövrünün reallıqlarından irəli gəlirdi. Bu gün isə Azərbaycan tamamilə fərqli mərhələyə qədəm qoyub. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyat bərpa olunur, insanlar doğma yurdlarına qayıdır və yeni sosial-iqtisadi münasibətlər formalaşır.

Məhz buna görə də dövlət siyasətinin əsas istiqaməti məcburi köçkünlük şəraitinin idarə edilməsindən həmin insanların daimi yaşayış, mülkiyyət, məşğulluq və inkişaf imkanlarının təmin olunmasına doğru dəyişir. Başqa sözlə, söhbət hər hansı dəstəyin dayandırılmasından deyil, müvəqqəti status əsasında qurulmuş modeldən dayanıqlı yaşayış modelinə keçiddən gedir.

Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsinin məlumatlarına görə, uzun illər ərzində həyata keçirilən sosial müdafiə tədbirləri nəticəsində məcburi köçkünlər arasında yoxsulluq səviyyəsi təxminən 75 faizdən 12 faizə qədər azalıb. Bu göstərici dövlətin həyata keçirdiyi siyasətin real sosial nəticələr verdiyini nümayiş etdirir.

Əldə olunmuş nəticələr uzunmüddətli və ardıcıl dövlət siyasətinin məhsuludur. Yüz minlərlə insanın mənzil şəraitinin yaxşılaşdırılması, vahid aylıq müavinət sistemi, təhsil və səhiyyə sahəsində güzəştlər, məşğulluq proqramları, sahibkarlığa dəstək mexanizmləri və digər tədbirlər məcburi köçkün ailələrinin sosial rifahının yüksəldilməsində mühüm rol oynayıb.

Eyni zamanda dövlət tərəfindən yaradılmış sosial müdafiə sistemi yalnız xüsusi statusa bağlı ödənişlərlə məhdudlaşmayıb. Mənzil təminatı, məşğulluq proqramları, təhsil haqlarının ödənilməsi, sahibkarlığın təşviqi, ünvanlı sosial yardım və digər sosial təminat mexanizmləri bu siyasətin əsas komponentləri kimi fəaliyyət göstərib və yeni mərhələdə də qüvvədə qalır.

Böyük Qayıdışın əsas məqsədi insanların uzun illər malik olduqları məcburi köçkün statusunu qoruyub saxlamaq deyil, onları doğma torpaqlarında tamhüquqlu sakinlərə, mülkiyyətçilərə, sahibkarlara və iqtisadi inkişaf prosesinin fəal iştirakçılarına çevirməkdir. Bu baxımdan həyata keçirilən dəyişikliklər sosial təminatın zəiflədilməsi deyil, vətəndaşların daha geniş hüquq və imkanlara malik olduqları yeni inkişaf modelinin formalaşdırılması kimi qiymətləndirilməlidir.

Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən siyasətin mərkəzində insan amili dayanır. Dövlət tərəfindən yaradılan yeni yaşayış məntəqələri, müasir infrastruktur, məşğulluq imkanları və sosial xidmətlər göstərir ki, prioritet istiqamət vətəndaşların uzunmüddətli rifahının və təhlükəsiz yaşayışının təmin edilməsidir. Buna görə də Böyük Qayıdış mərhələsində dövlət dəstəyi əvvəlki dövrün fövqəladə şərtlərinə uyğun deyil, formalaşan yeni həyatın tələblərinə uyğun şəkildə davam etdirilir.

Böyük Qayıdış proqramı haqqında danışarkən diqqət daha çox tikinti layihələrinə, yolların çəkilməsinə, yeni yaşayış məntəqələrinin salınmasına yönəlir. Halbuki prosesin ən mühüm tərəfi onun insan amili ilə bağlı hissəsidir.

Söhbət on minlərlə ailənin həyatında baş verən fundamental dəyişiklikdən gedir. Uzun illər ərzində müvəqqəti yaşayış şəraitində yaşayan insanların yenidən doğma torpaqlarında məskunlaşması həm sosial, həm psixoloji, həm də mənəvi baxımdan mühüm hadisədir.

Bu insanların böyük hissəsi üçün qayıdış sadəcə yaşayış yerinin dəyişməsi deyil. Bu, ailə yaddaşı, tarixi bağlılıq və mənəvi dəyərlərlə əlaqəli prosesdir. Bir çox ailələr üçün qayıdış itirilmiş həyat tərzinin, dağıdılmış ailə ocaqlarının və uzun illər qorunub saxlanılmış mənəvi bağların yenidən bərpası deməkdir.

Ona görə də qayıdışın uğurlu olması üçün yalnız fiziki infrastrukturun qurulması kifayət etmir. İnsanların yeni mühitə uyğunlaşması, sosial əlaqələrin formalaşması, məşğulluq imkanlarının genişlənməsi və ictimai xidmətlərin əlçatanlığı eyni dərəcədə vacibdir.

Yeni yaşayış məntəqələrində formalaşdırılan məktəblər, mədəniyyət ocaqları, ictimai xidmət mərkəzləri, idman və istirahət məkanları insanların sosial inteqrasiyasını sürətləndirən mühüm amillər kimi çıxış edir. Bu amillər qayıdışın uzunmüddətli uğurunu müəyyən edən əsas faktorlar sırasındadır.

Böyük Qayıdış proqramının növbəti mərhələsində əsas diqqət qayıdan əhalinin sayının artırılmasına, yeni yaşayış məntəqələrinin tikintisinin davam etdirilməsinə, sosial infrastrukturun genişləndirilməsinə və iqtisadi fəallığın artırılmasına yönələcək.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda artıq formalaşmağa başlayan yeni yaşayış modeli qarşıdakı illərdə daha geniş miqyas alacaq. Məqsəd yalnız məskunlaşma deyil, tam funksional şəhər və kənd mühitinin yaradılmasıdır.

Qarşıdakı illərdə əsas istiqamətlərdən biri yeni yaşayış məntəqələrinin tam funksional sosial mühit kimi formalaşdırılması olacaq. Bu, məktəblərin, uşaq bağçalarının, tibb məntəqələrinin, kommunal xidmətlərin, ictimai nəqliyyat sistemlərinin və rəqəmsal xidmətlərin inkişafını əhatə edir.

Digər mühüm istiqamət məşğulluq imkanlarının artırılmasıdır. Qayıdan əhalinin əmək bazarına inteqrasiyası üçün peşə hazırlığı proqramlarının genişləndirilməsi, sahibkarlığın təşviqi, özünüməşğulluq layihələrinin tətbiqi və yerli iqtisadi fəaliyyət sahələrinin inkişafı nəzərdə tutulur.

Kənd təsərrüfatı, emal sənayesi, xidmət sektoru, turizm və kiçik biznes Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun gələcək inkişafında mühüm rol oynaya bilər. Bu sahələrin inkişafı həm qayıdan əhali üçün iş yerləri yaradacaq, həm də regionların iqtisadi potensialının reallaşdırılmasına imkan verəcək.

Eyni zamanda sənaye parkları və sənaye məhəllələrinin fəaliyyətinin genişləndirilməsi, yaşıl enerji layihələrinin reallaşdırılması, logistika və nəqliyyat imkanlarının artırılması bölgənin iqtisadi inkişafına əlavə təkan verəcək.

Sosial xidmətlərin əlçatanlığının artırılması da qarşıdakı mərhələnin əsas vəzifələrindən biri olacaq. İnsanların yeni yaşayış mühitinə uyğunlaşması üçün sosial dəstək, psixoloji yardım, ailə rifahı xidmətləri, təhsil və səhiyyə imkanları davamlı şəkildə inkişaf etdirilməlidir.

Azərbaycan hazırda postmünaqişə dövrünün ən mürəkkəb, eyni zamanda ən strateji mərhələlərindən birini yaşayır. Qarşıda duran əsas vəzifə münaqişənin yaratdığı sosial problemləri uzunmüddətli inkişaf imkanlarına çevirməkdir.

Bu baxımdan qayıdış siyasəti yalnız keçmişin nəticələrinin aradan qaldırılmasına yönəlmiş tədbirlər toplusu deyil. Eyni zamanda yeni iqtisadi və sosial modelin formalaşdırılması prosesidir. Burada əsas məqsəd insanların rifahının yüksəldilməsi, regionların iqtisadi potensialının artırılması və dayanıqlı inkişafın təmin edilməsidir.

Yeni mərhələnin fəlsəfəsi ondan ibarətdir ki, vətəndaşlar sosial dəstəyin passiv benefisiarı deyil, öz yaşayış məkanlarının inkişafında fəal iştirakçıya çevrilirlər. Bu yanaşma həm iqtisadi fəallığın artmasına, həm də sosial dayanıqlığın möhkəmlənməsinə xidmət edir.

Beləliklə, Böyük Qayıdış prosesi yalnız insanların doğma torpaqlarına qayıtması ilə məhdudlaşmır. Bu, yeni həyatın qurulması, yeni inkişaf imkanlarının yaradılması və uzunmüddətli sosial rifah modelinin formalaşdırılması istiqamətində həyata keçirilən genişmiqyaslı transformasiya prosesidir.

Azərbaycanın son 30 ilə yaxın müddətdə məcburi köçkünlərin sosial müdafiəsi sahəsində formalaşdırdığı təcrübə bu gün yeni mərhələyə keçid üçün mühüm əsas yaradır. 121 yeni qəsəbə və yaşayış kompleksinin tikilməsi, 62 mindən çox ailənin və 300 mindən artıq vətəndaşın mənzil şəraitinin yaxşılaşdırılması, məcburi köçkünlərin problemlərinin həlli üçün 6 milyard manatdan çox vəsaitin ayrılması, mənzil layihələrinə 2,3 milyard manat yönəldilməsi, 387,3 min nəfərin vahid aylıq müavinətlə təmin olunması, 3923 tələbənin təhsil haqqının dövlət tərəfindən ödənilməsi, 161 min nəfərin daimi işlə təmin edilməsi, minlərlə sahibkara kreditlərin verilməsi və yoxsulluq səviyyəsinin 75 faizdən 12 faizə qədər azaldılması bu siyasətin ardıcıl və nəticəyönümlü xarakter daşıdığını göstərir.

İndi isə həmin siyasət Böyük Qayıdışın tələblərinə uyğun olaraq daha geniş məzmun qazanır. Məqsəd məcburi köçkünlük dövrünün sosial nəticələrini aradan qaldırmaqla yanaşı, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda dayanıqlı, təhlükəsiz, iqtisadi baxımdan fəal və sosial cəhətdən güclü həyat modelinin qurulmasıdır.

Bu mənada Böyük Qayıdış təkcə məskunlaşma proqramı deyil. Bu, Azərbaycanın postmünaqişə dövründə həyata keçirdiyi ən böyük sosial, iqtisadi və demoqrafik transformasiya layihəsidir. Nəticə etibarilə formalaşan yeni model sosial müdafiədən sosial inteqrasiyaya, müvəqqəti məskunlaşmadan dayanıqlı yaşayışa, dövlət yardımından iqtisadi fəallığa keçidin Azərbaycan nümunəsi kimi tarixə düşə bilər.