Qlobal sülh təşəbbüsü və Azərbaycanın prinsipial mövqeyi: geosiyasi reallıqlar fonunda yeni mərhələ - TƏHLİL

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi faktiki olaraq postbipolyar dövrün ən mürəkkəb mərhələsini yaşayır. Dünyada eyni vaxtda 60-dan artıq aktiv silahlı münaqişənin mövcudluğu, Yaxın Şərqdə davam edən humanitar fəlakət, Rusiya–Ukrayna müharibəsinin davam etməsi və Afrikanın müxtəlif regionlarında qeyri-sabitliyin artması qlobal təhlükəsizlik arxitekturasının ciddi sınaq qarşısında olduğunu göstərir. Bu şəraitdə sülh təşəbbüsləri artıq simvolik diplomatik bəyanat deyil, konkret nəticələrə hesablanmış siyasi mexanizm olmalıdır.

Məhz belə bir mərhələdə ABŞ-ın təşəbbüsü ilə formalaşan yeni çoxtərəfli platforma beynəlxalq gündəliyin əsas mövzularından birinə çevrilib. Bu mexanizm yalnız regional böhranların idarə olunması deyil, həm də qlobal təhlükəsizlik sisteminin çevikləşdirilməsi məqsədi daşıyır. Azərbaycanın təsisçi statusu ilə bu təşəbbüsə qoşulması isə Bakının beynəlxalq münasibətlər sistemində artan siyasi çəkisinin və sülh gündəliyində fəal mövqeyinin göstəricisidir.

ABŞ liderliyi və yeni təhlükəsizlik yanaşması

Vaşinqtonun təşəbbüsü faktiki olaraq operativ diplomatiya modelini ön plana çıxarır. Mövcud beynəlxalq strukturların qərarvermə mexanizmlərindəki siyasi bloklaşmalar və veto mexanizmi səbəbindən bir çox hallarda operativ müdaxilə mümkün olmur. ABŞ-ın irəli sürdüyü yeni format isə konkret böhranların həlli üçün siyasi iradənin konsolidasiyasına əsaslanır.

Şarm əl-Şeyxdə keçirilmiş sammit çərçivəsində əldə olunan ilkin nəticələr – Qəzzada hərbi əməliyyatların dayandırılması istiqamətində razılaşma və əsir-girov mübadiləsi prosesinin başlaması – təşəbbüsün praktik nəticə verə biləcəyini göstərdi. Bu, beynəlxalq ictimaiyyətə siyasi koordinasiyanın qısa müddətdə real təsir yarada bildiyini nümayiş etdirdi.

ABŞ-ın qlobal miqyasda humanitar və maliyyə imkanları, diplomatik şəbəkəsi və təhlükəsizlik resursları belə təşəbbüslərin institusional əsasda davam etdirilməsi üçün mühüm potensial yaradır. Bu isə yeni mexanizmin yalnız regional deyil, daha geniş miqyasda fəaliyyət göstərə biləcəyinə işarədir.

ABŞ–Azərbaycan strateji xətti: enerji, təhlükəsizlik və siyasi etimad

Azərbaycanın bu təşəbbüsdə təsisçi üzv kimi yer alması təsadüfi deyil. ABŞ–Azərbaycan münasibətləri son 30 il ərzində enerji təhlükəsizliyi, terrorizmlə mübarizə, Əfqanıstanda sülhməramlı missiya çərçivəsində əməkdaşlıq və regional sabitlik məsələləri üzrə formalaşıb.

Azərbaycan uzun illər NATO-nun sülhməramlı əməliyyatlarına logistika dəstəyi verib, Əfqanıstanda beynəlxalq koalisiyanın tərkibində iştirak edib və enerji layihələri vasitəsilə Avropanın enerji təhlükəsizliyinə töhfə verib. Cənub Qaz Dəhlizi layihəsi çərçivəsində Azərbaycan qazının Avropa bazarlarına çıxışı geosiyasi əhəmiyyət daşıyır və ABŞ tərəfindən dəstəklənib.

Prezident İlham Əliyevin Vaşinqtonda keçirilən "Sülh Şurası"nın ilk iclasına ABŞ Prezidenti tərəfindən şəxsən dəvət olunması iki ölkə arasında yüksək səviyyəli siyasi etimadın göstəricisidir. Bu, Azərbaycanın qlobal sülh gündəliyində etibarlı tərəfdaş kimi qəbul edildiyini təsdiqləyir.

Azərbaycanın prinsipial mövqeyi: hərbi deyil, humanitar prioritet

Prezident İlham Əliyevin 5 yanvar tarixində yerli mediaya verdiyi müsahibədə Qəzzada yaradılması nəzərdə tutulan sabitləşdirmə qüvvələrində Azərbaycanın iştirak etməyəcəyini bəyan etməsi ölkənin xarici siyasət kursunun məntiqi davamıdır. Bu qərar emosional deyil, strateji və çoxqatlı analizə əsaslanır.

Azərbaycan 30 ilə yaxın davam etmiş münaqişədən çıxmış dövlətdir. 2020-ci ildən sonra post-münaqişə mərhələsində Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda genişmiqyaslı bərpa proqramları həyata keçirilir. Dövlət büdcəsindən yalnız 2021–2024-cü illər ərzində bu məqsədlə milyardlarla manat vəsait ayrılıb. İnfrastrukturun qurulması, minatəmizləmə əməliyyatları, nəqliyyat və enerji şəbəkələrinin bərpası prioritet təşkil edir.

Belə bir mərhələdə hərbi kontingentin başqa regiona göndərilməsi həm ictimai rəy baxımından həssasdır, həm də strateji resursların düzgün bölüşdürülməsi baxımından məqsədəuyğun deyil. Azərbaycanın mövqeyi onun sülhsevər siyasətini inkar etmir, əksinə, daha rasional və məsuliyyətli yanaşmanı təsdiqləyir.

Humanitar diplomatiya və bərpa modeli

Azərbaycan humanitar istiqamətdə fəal mövqe nümayiş etdirib. Bakı həm beynəlxalq təşkilatlar vasitəsilə, həm də birbaşa ikitərəfli kanallar üzrə Fələstin xalqına maliyyə və humanitar yardım göstərib. Pandemiya dövründə də Azərbaycan 80-dən artıq ölkəyə humanitar yardım etmiş və Qoşulmama Hərəkatının sədri kimi qlobal həmrəylik təşəbbüsləri irəli sürmüşdü.

Postmünaqişə bərpa modeli Azərbaycanın ən mühüm siyasi kapitalıdır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” layihələri, alternativ enerji zonalarının yaradılması, Zəngilan və Füzuli hava limanlarının inşası, avtomobil və dəmir yollarının çəkilməsi müasir bərpa konsepsiyasının real nümunəsidir. Bu model müharibədən çıxmış ərazilərin sürətli reinteqrasiyasına hesablanıb.

Qəzzada və digər regionlarda gələcək mərhələdə kommersiya əsaslı layihələrdə iştirak perspektivi mümkündür. Azərbaycan investor kimi iştirak edə, infrastruktur və enerji layihələrində təcrübəsini paylaşa bilər. Lakin hazırkı mərhələdə müzakirə olunan iri həcmli maliyyə paketində iştirakın nəzərdə tutulmaması Bakının mərhələli və ehtiyatlı siyasət apardığını göstərir.

Sülhsevər imic və beynəlxalq nüfuz

Azərbaycanın xarici siyasət fəlsəfəsi dialoq, suverenlik və beynəlxalq hüquq prinsiplərinə əsaslanır. Ermənistanla normallaşma prosesində sərhədlərin delimitasiyası və kommunikasiyaların açılması istiqamətində aparılan danışıqlar regionda uzunmüddətli sabitlik məqsədi daşıyır.

Bu siyasət beynəlxalq müstəvidə də diqqətlə izlənilir. Azərbaycan münaqişənin nəticələrini aradan qaldırmaqla yanaşı, reinteqrasiya və iqtisadi inkişaf modelini tətbiq etməklə sülhün davamlı əsaslarını formalaşdırmağa çalışır. Bu yanaşma qlobal sülh təşəbbüsləri ilə uyğunluq təşkil edir.

ABŞ ilə strateji tərəfdaşlıq çərçivəsində Azərbaycanın iştirak etdiyi yeni platforma Cənubi Qafqazın qlobal təhlükəsizlik xəritəsində daha aydın görünməsinə səbəb olur. Bakı yalnız regional aktor deyil, artıq qlobal gündəlikdə söz sahibi olan orta güc kimi çıxış edir.

Praqmatik sülh siyasəti

Qlobal sülh təşəbbüsü beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni mərhələnin başlanğıcıdır. ABŞ liderliyi ilə formalaşan mexanizm operativ qərarvermə və nəticəyönümlü diplomatiya modelini təşviq edir. Azərbaycanın bu təşəbbüsdə təsisçi statusu ilə iştirakı ölkənin beynəlxalq nüfuzunun və siyasi çəkisinin artdığını göstərir.

Bakı hərbi eskalasiyadan uzaq, humanitar və iqtisadi əməkdaşlığa açıq, lakin milli maraqları prioritet saxlayan siyasət yürüdür. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən bərpa layihələri Azərbaycanın postmünaqişə idarəçiliyi modelini formalaşdırıb. Bu model beynəlxalq miqyasda tətbiq oluna biləcək praktik təcrübə kimi çıxış edir.

Beləliklə, Azərbaycan qlobal sülh gündəliyində prinsipial, balanslı və məsuliyyətli aktor kimi mövqeyini möhkəmləndirir. ABŞ–Azərbaycan strateji tərəfdaşlığı isə bu prosesin institusional dayağını təşkil edir və yeni geosiyasi reallıqlar fonunda konstruktiv əməkdaşlığın nümunəsinə çevrilir.

Faiq Mahmudov Prezident İlham Əliyev Qarabağ Fələstin Ermənistanla normallaşma prosesi Qoşulmama Hərəkatı Şərqi Zəngəzur Rusiya–Ukrayna müharibəsi Yaxın Şərq ABŞ–Azərbaycan münasibətləri beynəlxalq münasibətlər sistemi Qəzza Sülh Şurası NATO Cənub Qaz Dəhlizi